भोटेकोसी–त्रिशूली विपद्ले सिकाएको पूर्वाधार, जोखिम र विकासको पाठ
— इ. रमेश सुवेदी
यस वर्षको भोटेकोसी–त्रिशूली बाढी र पहिरोले नेपाललाई एउटा कठोर प्रश्न सोधेको छ: हामीले विकासका नाममा निर्माण गरेका संरचना कति सुरक्षित थिए? र, अब हामी फेरि त्यही ठाउँमा, त्यही सोच र त्यही डिजाइनमा निर्माण गर्ने हो कि यसपटक नयाँ पाठ सिकेर अघि बढ्ने हो?
सरकारको क्षति तथा आवश्यकता मूल्यांकनअनुसार यस विपद्बाट कुल क्षति तथा नोक्सानी करिब २.७ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ भने पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि करिब ४.७ अर्ब डलर आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ। प्रारम्भिक मूल्यांकनमा बेत्रावती–रसुवागढी खण्डको ५५ किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको र प्रभावित ३७ मोटरेबल पुलमध्ये ३३ वटा पूर्ण रूपमा बगेको उल्लेख छ। यी संख्या केवल आर्थिक क्षतिको हिसाब मात्र होइनन्; यी हाम्रा इन्जिनियरिङ अभ्यास र पूर्वाधार योजनाका गम्भीर परीक्षा हुन्।
प्रश्न पुल कति बलियो थियो भन्ने मात्र होइन
सरकारले सडक तथा पुलका डिजाइन मापदण्ड पुनरावलोकन गर्ने तयारी गरिरहेको छ। नदीको बीचमा कम वा शून्य पियर (खम्बा) भएका लामा र अग्ला पुल, बाढीको पुनरावृत्ति अवधि (रिटर्न पिरियड) र पुलको उचाइ–सुरक्षा अन्तर (फ्रिबोर्ड) जस्ता विषय पुनर्विचारमा आएका छन्। यो एक आवश्यक कदम हो, तर मापदण्ड परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन।
हामीले डिजाइनमा निर्धारण गरेका मापदण्ड फिल्डमा कति इमानदारीपूर्वक लागू भए? नदीको वास्तविक बहाव, कटान, पहिरो र सम्भावित मलबा बहाव (डेब्रिस फ्लो) लाई कति गम्भीरतापूर्वक लिइयो? निर्माणपछि नियमित निरीक्षण र मर्मतसम्भार कति भए?
अब इन्जिनियरिङको प्रश्न “अहिलेसम्म रेकर्ड भएको सबैभन्दा ठूलो बाढी कति थियो?” मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। प्रश्न यो हुनुपर्छ: संरचनाको अपेक्षित आयुभरि भौतिक रूपमा कस्तो चरम घटना सम्भव छ? किनकि १०० वर्षको पुनरावृत्ति अवधि भएको बाढी “सय वर्षमा एकपटक अवश्य” आउने होइन; त्यो भोलि नै पनि आउन सक्छ।
यो साधारण बाढीको कथा होइन
बाढी, पहिरो, हिम–चट्टान खस्ने घटना, प्राकृतिक बाँध बन्ने र फुट्ने प्रक्रिया एकअर्कासँग जोडिएर शृंखलाबद्ध विपद् (क्यास्केडिङ डिजास्टर) को रूप लिन सक्छन्। त्यसैले भविष्यको डिजाइनमा केवल “बाढीको पानी” गणना गरेर पुग्दैन; पानीसँगै आउने ढुंगा, माटो, रूख र मलबाको गतिशीलता पनि बुझ्नुपर्छ।
यो विपद्ले जलविद्युत्, सडक, पुल, बस्ती र व्यापारिक पूर्वाधारमा एकैपटक क्षति पुर्यायो। प्रारम्भिक आकलनमा दर्जनभन्दा बढी जलविद्युत् आयोजना ध्वस्त वा सञ्चालनबाहिर भएका छन्। एउटा संरचना असफल हुँदा अर्को संरचना, सेवा र स्थानीय अर्थतन्त्रसमेत प्रभावित हुन्छ। त्यसैले अब एकल संरचनाको डिजाइनबाट प्रणालीगत जोखिम व्यवस्थापनतर्फ जानुपर्छ।
नदीलाई ठाउँ चाहिन्छ
एक इन्जिनियरका रूपमा फिल्डमा काम गर्दा मैले बारम्बार महसुस गरेको छु: धेरै ठाउँमा हामीले नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रलाई साँघुरो बनाउँदै सडक, तटबन्ध र बस्ती विस्तार गरेका छौं। नदीको बहाव क्षेत्र खाली जमिन होइन। नदीको आफ्नै गतिशीलता हुन्छ; कटान हुन्छ, धार फेरिन्छ, बाढी फैलिन्छ र अवसाद थुप्रिन्छ। नदीलाई नियन्त्रण गर्ने सोचसँगै नदीलाई ठाउँ दिने सोच पनि हाम्रो योजनामा आउनुपर्छ।
कुनै संरचना बगेपछि “उही ठाउँमा फेरि बनाउने” निर्णय स्वतः सही हुँदैन। पुनर्निर्माणअघि कम्तीमा तीनवटा प्रश्न सोधिनुपर्छ:
१. के यही ठाउँ सुरक्षित छ?
२. के यही डिजाइन उपयुक्त छ?
३. संरचना सार्दा वा डिजाइन परिवर्तन गर्दा दीर्घकालीन जोखिम घट्छ?
यिनको स्वतन्त्र इन्जिनियरिङ मूल्यांकनबाट उत्तर आएपछि मात्र पुनर्निर्माणको निर्णय हुनुपर्छ।
पुनर्निर्माणमा स्थानीय अर्थतन्त्र जोडिनुपर्छ
विपद्पछिको सबैभन्दा ठूलो प्रलोभन हुन्छ: जति सक्दो छिटो पहिलेकै जस्तो बनाउने। तर “बिल्ड ब्याक बेटर” (Build Back Better) को अर्थ पुरानो संरचनाको नक्कल गर्नु होइन; पहिलेभन्दा सुरक्षित र उत्थानशील संरचना बनाउनु हो।
पूर्वाधारको वास्तविक मूल्य कंक्रिट र फलाममा हुँदैन; त्यसले जोड्ने मानिसको जीविकामा हुन्छ। पुल बग्दा किसानको बजार, विद्यार्थीको विद्यालय पहुँच र बिरामीको अस्पताल पहुँच टुट्छ। त्यसैले पुनर्निर्माणलाई स्थानीय रोजगारी, सामग्री र सीपसँग जोड्न सके एउटै सार्वजनिक लगानीले पूर्वाधार पुनर्स्थापना र स्थानीय अर्थतन्त्रको पुनर्जीवन दुवै दिन्छ। स्थानीय सरकारलाई केवल लाभग्राही व्यवस्थापकको होइन, पुनर्निर्माणको नेतृत्वकारी भूमिकामा राख्नुपर्छ।
अब पाँच काम अनिवार्य छन्
१. स्वतन्त्र इन्जिनियरिङ मूल्यांकन: ठूला संरचना पुनर्निर्माणअघि स्वतन्त्र प्राविधिक मूल्यांकन अनिवार्य गरिनुपर्छ।
२. जोखिममा आधारित डिजाइन: बाढी, पहिरो, जलवायु परिवर्तन र मलबा बहावलाई डिजाइन प्रक्रियामै समेटेर नदी–सडक–बस्तीको एकीकृत जोखिम नक्सा बनाउनुपर्छ।
३. पूर्वचेतावनी र निगरानी: प्रणाली स्थापना गरेर मात्र पुग्दैन; नियमित मर्मत, तथ्यांक व्यवस्थापन र समुदायसम्म सूचना पुग्ने संयन्त्र पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
४. स्थानीय सरकारलाई प्राविधिक क्षमता: बजेट मात्र पठाएर पुग्दैन; इन्जिनियर, भूगर्भविद् र जलविज्ञजस्ता प्राविधिक जनशक्ति पनि उपलब्ध गराउनुपर्छ।
५. खर्च र परिणाम दुवै सार्वजनिक गर्ने: कति खर्च भयो मात्र होइन, कुन संरचना किन त्यहाँ बन्यो र त्यसको सुरक्षा कसरी सुनिश्चित गरियो भन्ने विवरण पनि पारदर्शी हुनुपर्छ।
अन्ततः सफलता केमा मापन गर्ने?
पुनर्निर्माणको सफलता कति ठूलो बजेट खर्च भयो भन्नेले मापन हुनु हुँदैन। सफलता यसले मापन गर्नुपर्छ:
– अर्को बाढीमा कति संरचना जोगिए?
– कति परिवार सुरक्षित रहे?
– कति सार्वजनिक लगानीले भविष्यको जोखिम घटायो?
विपद्पछि केवल पुनर्निर्माण गर्ने हो भने आजको संरचना भोलिको जोखिम बन्न सक्छ। तर विपद्बाट सिकेर स्थान, डिजाइन, मापदण्ड र विकास सोच नै पुनर्विचार गर्ने हो भने यही पीडा सुरक्षित नेपाल निर्माणको आधार बन्न सक्छ।
त्यसैले आजको आवश्यकता केवल “बिल्ड ब्याक बेटर” होइन: “Think Before We Rebuild.”
बाढीपछि पुनर्निर्माण अवश्य गरौं। तर, पहिले पुनर्विचार गरौं।
किनकि सुरक्षित पूर्वाधार भनेको बलियो कंक्रिट मात्र होइन; सही ठाउँमा, सही जोखिम बुझेर, सही डिजाइनमा बनाइएको संरचना हो।
— इ. रमेश सुवेदी
वरिष्ठ इन्जिनियर | स्थानीय विकास विज्ञ
