विषय प्रवेश
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको हिमाली भू–भागमा अवस्थित एक विशिष्ट ट्रान्स–हिमालय क्षेत्र हो, जहाँ प्राकृतिक, सांस्कृतिक तथा जैविक विविधताको अद्वितीय संगम पाइन्छ। परम्परागत रूपमा कृषि, पशुपालन, पर्यटन तथा प्राकृतिक स्रोतमा आधारित यहाँको जीवनशैली पछिल्ला दशकहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण तीव्र दबाबमा परेको छ। तापक्रम वृद्धी, हिमपातमा कमी, अनियमित हिमपात, हिमनदी संकुचन, पानीका मुहान सुक्दै जानु, अनियमित वर्षा, सुख्खापन, भू–क्षय तथा कृषि उत्पादनमा गिरावटजस्ता समस्या मुस्ताङका प्रमुख चुनौती बनेका छन्। विभिन्न अध्ययनहरूले बढ्दो तापक्रम, वर्षाको अनिश्चितता, हिमनदीको क्षेत्रफलमा कमी, सिंचाइमा आधारित कृषि प्रणालीमा दबाब, तथा पर्यटन क्षेत्रको बढ्दो पानी मागले भविष्यमा जलस्रोत व्यवस्थापनलाई अझ जटिल बनाउने संकेत गरेका छन्।
परिचय
विश्वव्यापी रूपमा जलवायु परिवर्तन २१औँ शताब्दीको सबैभन्दा गम्भीर वातावरणीय, सामाजिक र आर्थिक संकटका रूपमा देखा परेको छ। विशेषतः हिमाली क्षेत्रहरू यसको प्रत्यक्ष र तीव्र प्रभावमा परेका छन्। नेपाल जस्तो पर्वतीय देशमा यसको असर अझ गहिरो छ, किनकि यहाँको अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत र मानव जीवन हिमालयसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।
मुस्ताङ जिल्ला, विशेषतः माथिल्लो मुस्ताङ, न्यून वर्षा, चिसो मरुभूमि (cold desert), हिमनदीमा आधारित जलप्रणाली तथा सीमित कृषि योग्य जमिन भएको क्षेत्र हो। यही संवेदनशील भौगोलिक संरचनाले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई अझ तीव्र बनाएको छ। विगत केही दशकमा स्थानीय बासिन्दाले पहिलेभन्दा कम हिमपात, छिटो सुक्ने मुहान, बढ्दो गर्मी, हावाहुरीको तीव्रता तथा खेती प्रणालीमा अस्थिरता स्पष्ट रूपमा अनुभव गरेका छन्।
१. तापक्रम वृद्धि र हिमपातमा कमी
मुस्ताङमा तापक्रम वृद्धि जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा स्पष्ट संकेत हो। अध्ययनहरूले बढ्दो तापक्रमसँगै हिमपातको मात्रा घटेको र हिउँ पर्ने समय अनियमित भएको देखाएका छन्। स्याउ उत्पादनसम्बन्धी अध्ययनमा कम हिमपात, लामो खडेरी, पानीका स्रोत सुक्नु तथा बढ्दो तातोपन प्रमुख जलवायु जोखिमका रूपमा पहिचान गरिएको छ।
मुस्ताङ जिल्लाको विगत १० वर्ष (२०१५ देखि २०२५) को तापक्रम विश्लेषण गर्दा ०.५ डिग्री सेल्सियसदेखि १.३ डिग्री सेल्सियससम्म वृद्धि भएको देखिन्छ (स्रोत: Chhoser Meteorological Station)।
हिउँ कम पर्नुले हिमनदी पुनर्भरणमा असर पुर्याउँछ। हिमनदी संकुचित हुँदा नदी र मुहानहरूमा दीर्घकालीन पानीको अभाव उत्पन्न हुन्छ। प्रारम्भिक चरणमा हिम पग्लनाले पानी बढेजस्तो देखिए पनि दीर्घकालमा यसले गम्भीर जल संकट निम्त्याउँछ।
२. जलस्रोतमा संकट
मुस्ताङको कृषि प्रणाली मुख्यतः सिंचाइमा आधारित छ। यहाँको अर्ध–शुष्क जलवायुमा वर्षाभन्दा हिमनदी र मुहानको पानी बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर जलवायु परिवर्तनका कारण मुहान सुक्दै गएका छन्, पानीको गुणस्तर घट्दै गएको छ र सिंचाइ प्रणालीमा असन्तुलन देखिएको छ।
अनुसन्धानले पानी उपलब्धता घट्दै गएको र पर्यटन क्षेत्रको बढ्दो पानी मागले भविष्यमा पानी बाँडफाँटको चुनौती बढ्ने उल्लेख गरेको छ। पिउने पानीको संकटले दैनिक जीवनलाई प्रत्यक्ष असर गरेको छ। केही बस्तीहरूमा महिलाहरूले पानी ल्याउन लामो दूरी हिँड्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसले श्रमभार मात्र होइन, सामाजिक असमानता पनि बढाएको छ।
३. कृषि र खाद्य सुरक्षामा असर
मुस्ताङको अर्थतन्त्रमा कृषि, विशेषतः स्याउ, जौ, फापर, आलु तथा पशुपालनको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। तर तापक्रम परिवर्तन, अनियमित वर्षा, चिस्यानको कमी तथा नयाँ रोग–कीराको प्रकोपले उत्पादनमा गिरावट आएको छ।
स्याउ खेतीमा low chilling varieties को आवश्यकता बढेको छ जसले परम्परागत प्रजातिहरूलाई विस्थापित गर्ने खतरा बढाएको छ। किसानहरूले वैकल्पिक सिंचाइ, थोपा सिंचाइ, छिटो पाक्ने जात तथा drought-tolerant varieties अपनाउन थालेका छन्। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि जलवायु परिवर्तन अब केवल वातावरणीय विषय होइन, खाद्य सुरक्षा र ग्रामीण अर्थतन्त्रको संकट पनि हो।
४. पशुपालन र चरन क्षेत्रको ह्रास
मुस्ताङमा पशुपालन विशेषतः भेडा, च्याङ्ग्रा, याक तथा घोडा जीविकोपार्जनको आधार हो। तर बढ्दो सुख्खापन, घाँसे मैदानको ह्रास, पानी अभाव तथा अनियमित हिमपातले पशुपालनमा गम्भीर असर पारेको छ।
चरन क्षेत्र सुक्दै जाँदा पशुधन घट्ने, रोगको जोखिम बढ्ने तथा पारम्परिक घुमन्ते पशुपालन प्रणाली कमजोर हुने अवस्था आएको छ। यसले स्थानीय संस्कृति र अर्थतन्त्र दुवैलाई असर पुर्याएको छ।
मुस्ताङ जिल्लाको तल्लो क्षेत्रका थासाङ, घरपझोङ र वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिकामा केही प्रभाव देखिए पनि माथिल्लो मुस्ताङका लोमन्थाङ र लो–घेकर दामोदरकुण्ड गाउँपालिकामा रहेका चरन क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको असर अझ बढी देखिएको छ।
५. जैविक विविधता र पर्यटनमा प्रभाव
मुस्ताङ धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको केन्द्र पनि हो। मुक्तिनाथ, लोमान्थाङ, जोमसोम, मार्फा लगायत क्षेत्रहरूमा वार्षिक रूपमा ठूलो संख्यामा पर्यटक पुग्छन्। तर जलवायु परिवर्तनका कारण भू–क्षय, धुलो, सुख्खापन तथा प्राकृतिक सौन्दर्यमा आएको परिवर्तनले पर्यटन क्षेत्रलाई चुनौती दिएको छ।
वनस्पति संरचना परिवर्तन, स्थानीय प्रजातिहरूको लोप तथा वन्यजन्तुको बासस्थानमा ह्रासले जैविक विविधता कमजोर बनाएको छ। पर्वतीय पारिस्थितिक प्रणालीको यस्तो असन्तुलनले दीर्घकालीन संरक्षणलाई जटिल बनाएको छ।
६. स्वास्थ्य र बसाइँसराइ
जलवायु परिवर्तनले प्रत्यक्ष रूपमा स्वास्थ्यमा पनि असर पुर्याएको छ। धुलो, सुख्खा हावा, पानी अभाव, सरसफाइ समस्या तथा नयाँ प्रकारका रोगहरूले जनस्वास्थ्य जोखिम बढाएको छ।
कृषि उत्पादन घट्नु, रोजगारीको अभाव तथा जीवनयापन कठिन हुँदा युवाहरूको बसाइँसराइ तीव्र भएको छ। यसले गाउँहरूमा श्रम अभाव, सामाजिक संरचना कमजोर हुनु तथा परम्परागत ज्ञान हस्तान्तरणमा अवरोध सिर्जना गरेको छ।
